pozoristetjv@mts.rs

Dragana Colic Biljanovski
ISTORIJSKI KONTINUITET I SAVREMENA ORGANIZACIONO-PRODUKCIJSKA
PROBLEMATIKA TEATRA „JOAKIM VUJIC“ U KRAGUJEVCU POCETKOM XXI
VEKA
Februara 2002. godine, u Beogradu je održana Medunarodna konferencija O evropskom
iskustvu o modelima kulturne politike zemalja u tranziciji. Rec je o dugorocnoj strategiji
u oblasti kulture, a naravno i pozorišta. Medunarodnu konferenciju o pitanjima tranzicije
u kulturi organizovali su Ministarstvo kulture Republike Srbije i Zavod za proucavanje
kulturnog razvitka. Aktuelni ministar kulture, Branislav Lecic, govorio je o neophodnosti
medusobnog povezivanja institucija kulture-prvo u našoj zemlji, a potom sa susednim
državama i svetom. U tom cilju, predložio je formiranje „meduministarskog tela“ koje bi
koordiniralo rad Ministarstava kulture, prosvete i finansija.
Na simpozijumu su istaknuta razlicita iskustva zemalja koja su u proces tranzicije ušle
pre naše zemlje. Dometi više ili manje uspešni, pre svega zavisili su od samih sredina.
Decentralizacija, globalizacija, multikulturalnost, evaluacija, samoevaluacija i drugo, sve
malo prenaglašene i prejake reci kod nas su u „trendu“. No, treba ih oprezno primenjivati,
jer u okviru terminoloških odrednica može se mnogo neprihvatljivog i neprimerenog
obuhvatiti u širem kulturnom kontekstu. Pogotovo u oblasti osetljive produkcije,
umetnosti pozorišta.
Pomodarstvo, po svaku cenu, po pravilu vodi devijantnim manifestacijama života i
umetnosti. Poznato je, kroz istoriju, da su naši prostori plodno tle, kako pozitivnih, tako i
negativnih tendencija, posle kojih smo se kako politicki, ekonomski, tako i kulturno,
prosvetno i umetnicki- dugo i teško oporavljali. Vratimo se samo dva veka unazad, nije
potrebno više. Primeticemo da smo po pitanjima politike, ekonomije, kulture, umetnosti,
a narocito pozorišta, opet na samom pocetku, iako vec „gazimo“ u XXI vek.
Pored pozitivnih, globalizacija i multikulturacija imaju za umetnost i medije, i negativnih
posledica. U svetska kretanja treba ulaziti koliko otvoreno, toliko i oprezno, cuvajuci
vrednosti dugovekovnog stvaranja sopstvenih kulturnih tekovina i tradicije.
Zapaženo je, na primer, da se decentralizacijom u kulturi nekih zemalja dolazi do
stvaranja više kulturnih centara koji gravitiraju, pre svega, susednim zemljama.
Regionalizacija pokazuje da su odredeni delovi nekih zemalja, vremenom, bili nejednako
kulturno razvijeni. U zemljama Istocne Evrope, zalaže se da država obezbedi
infrastrukturu na polju kulture, a da kulturne institucije moraju same, u svojoj sredini,
pronaci modele i puteve saradnje sa privatnim biznisom. Kod nas, poslenici u kulturi i
umetnosti, smatraju da je privatizacija u kulturi primenjiva i na našim prostorima. Samo,
pitamo se ko, kako, s kime i cime ? Postoji opasnost, od vladavine moci raznih lobija u
kojima su cesto prisutni oni, kako to popularno nazivamo, „ljudi za sva vremena“.
Nabedenih vrednosti, vešti manipulanti u kulturi i umetnosti, koji što bi Šekspir rekao,
žele da „zasene prostotu“. Jer umeju, što je najlakše, ne zaista konkretnim stvaralackim
radom, „milozvucno zboriti, besediti“ kako u kulturi i pozorištu treba delovati.
Donošenje raznih zakona u kulturi, zemalja u tranziciji, podrazumeva i zakon o
izdvajanju novca za kulturu od prodaje duvana, alkohola, lutrije i drugo. Na našim
prostorima, pojam je poznat, još od vremena izmedu dva svetska rata (1918-1941) kada
je propisima uveden, takozvani „pozorišni dinar“.
* * *
Istorija pozorišne produkcije i organizacije grada Kragujevca je raznovrsna i bogata. Ona
je svima dobro poznata, i ne bi je ovom prilikom trebalo, po ko zna koji put, do detalja
prepricavati.
O kragujevackom pozorištu postoji vec bogata objavljena i detaljno proucena istorijska
grada i studije.
Opšta istorija, kao i istorija pozorišne produkcije grada Kragujevca može se pratiti od
davnina, još od nastanka same varoši za koji je od presudnog uticaja bio geografski
položaj, plodno tle bogato vodama, u srcu Šumadije. Potom, aktivna je uloga ovoga kraja
u borbama za nacionalno oslobodenje, u vremenu Prvog, pod vodstvom Dorda Petrovica
Karadorda, u Orašcu, i Drugog srpskog ustanka, pod vodstvom kneza Miloša Obrenovica
u Takovu (1804, 1813, 1815). U periodu 1818- 1841. godine, za vreme dinastije
Obrenovica, Kragujevac je u dva navrata bio i prestonica Srbije kada doživljava prve
uspone u ekonomskom i kulturno-prosvetnom smislu. Za vreme prve vlade knezaMiloša
Obrenovica održana je od 14-16. februara 1835. godine cuvena Sretenjska skupština, za
cije održavanje se vezuje pocetak rada Knjažesko serbskog teatra pod vodstvom Joakima
Vujica, prvog direktora pozorišta. Posle Prvog svetskog rata (1914-1918), zapocinje nagli
urbani razvoj varoši.
Prvu osnovnu školu Kragujevac dobija još za vreme turske vlasti 1724/25. godine, zatim,
1805. pa 1826. godine. Temelje muzickoj kulturi u Srbiji postavlja Josif Šlezinger, 1831.
godine u Kragujevcu. Na poziv kneza Miloša osniva »Knjažesko-serpsku bandu«.
Šlezinger, pored komponovanja za orkestar, bio je i organizator, kapelnik, nastavnik
muzike ali i autor muzike za pozorišne komade Joakima Vujica.
Velika škola pocinje sa radom 1833. godine. Kao viši stupanj, 1838. godine osnovan je
Licej u Kragujevcu, a iste godine i Gimnazija. Rektor i profesor kragujevackog Liceja bio
je Atanasije Nikolic, a jedan od profesora je Jovan Sterija Popovic. Prve novine u Srbiji,
cuvene »Novine serbske«, štampane su takode, u Kragujevcu 1834. godine u
»Knjažesko-serbskoj pecatnji«. Prvi urednik novina Dimitrije Davidovic, zato je s
pravom nazvan „ocem srpskog novinarstva“. Iste godine Gligorije Vozarevic u gradu
otvara prvu knjižarsku radnju, a Citalište pocinje sa radom 1846. godine, da bi u periodu
izme|u dva svetska rata (1918-1941), Kragujevac postao istaknuti centar štamparstva i
izdavaštva. U tom periodu, 1935.godine, osnovan je dnevni list »Svetlost», za društveni i
kulturni život, a Ljubiša Manojlovic postaje glavni i odgovorni urednik.
Pri Gimnaziji 1866. godine radi i Narodna biblioteka, 1870. godine u Kragujevcu je
osnovana prva Uciteljska škola u Srbiji, a 1881. godine nastaje Pevacko društvo
„Šumadija“, ciji je osnivac i horovoda Fridrih Hofman, Nemac, majstor Vojno-tehnickog
zavoda.
Prve bioskopske predstave održavaju se u Kragujevcu od 1901. do 1909. godinetakozvani
putujuci bioskopi. Kupovinom „kinematrografa“, za cije pokretanje elektricnu
struju daje jedna dinamo mašina, 1909. godine u kafani „Talpara“ otvoren je prvi stalni
bioskop.
Vec smo pomenuli da je kontinuirani pozorišni život poceo osnivanjem Knjažesko
serpskog teatra sa Joakimom Vujicem u sezoni 1834/35. Obnove pozorišnog života
prihvataju se 1840. godine Atanasije Nikolic i Jovan Sterija Popovic, profesori Liceja. Od
1850. godine pa sve do kraja XIX veka za dinamican pozorišni život zaslužno je
Kragujevacko dobrovoljno društvo. Ono ce se skoro pola veka boriti, no bez uspeha, da
Kragujevac dobije stalnu pozorišnu zgradu, koja je veoma cesto kroz istoriju produkcije
bila veliki i osnovni problem grada. Društvo je jedno vreme vodio, u duhu novih
tendencija evropskog pozorišta, Stevan Vladislav Kacanski – poznati književnik i pesnik.
U Kragujevcu su cesto gostovala amaterska društva i poznate putujuce družine kao što
su: „Pozorište Paje Stepica« (1867), Družina »Mihaila Risantijevica« (1886), Pozorište
»Mihaila Dimica« (1870), Trupa »Fotija Ilicica« (1893), a najcešce gostuje poznata
družina »Sindelic« iz Niša (1894). Pozorište »Sloga« pocinje rad sa amaterima u
Kragujevcu 1895. godine, da bi mu se sledece, 1896. godine, prikljucili i poznati
profesionalci srpskog glumišta onog vremena. Takode, 1898. godine gostuje pozorište
„Srbadija“. Tih godina u Kragujevcu nastupaju Lenka Hadžic, Dobrica Milutinovic,
Kosta Delini, Brana Cvetkovic, Dimitrije i Leposava Nišlic. Godine 1903. osnovano je
Radnicko pozorište, a 1906. formirano je društvo „Abraševic“. Reorganizacijom rada
putujucih pozorišnih družina 1907. godine i uvodenjem u praksu Pravila o putnickim
pozorištima u Kraljevini Srbiji, u Kragujevcu, 1912. godine, dolazi do formiranja teatra
Mihaila Lazica, pod nazivom Srpska kraljevska povlašcena pozorišna družina »Toša
Jovanovic«.
Izmedu dva rata (1918-1941) u Kragujevcu deluju Ljubomir Rajicic Cvrga sa Pozorištem
„Gundulic“. Branislav Nušic, nacelnik Umetnickog odeljenja Ministarstva prosvete,
inicira osnivanje Gradskog pozorišta u Kragujevcu 1919. godine. Medutim, formiranje
teatra je odloženo još za neko vreme. Ali, rad Akademskog pozorišta pocinje 1924.
godine proslavom 60 godina života i 40 godina umetnickog rada Branislava Nušica. Na
sceni Akademskog pozorišta 1925. godine, gostuju Ljubinka Bobic i Ana Paranos,
clanice beogradskog NP-a.
Tridesetih godina u Kragujevcu deluju do 1941. godine: Pozorišni odsek Sokolskog
društva – Matica (1929) kojim rukovodi Safet Haznadarevic, muslimanski vojni sveštenik
i pasionirani pozorišni amater, potom Diletantsko pozorište Radnicke kolonije (1930) i
Pozorišni odsek Sokolskog društva-Kragujevac, koje je nastavak ovog drugog pozorišta.
Gosti „Matice“ su Ljubinka Bobic, Ilija Jovanovic, Katica Lazic, Dobrica Milutinovic i
Žanka Stokic, a 1933. godine pod njenim okriljem osnovano je i „Lutkovo pozorište“ za
najmladu publiku grada. Godine 1935. Nušic ponovo pokrece akciju da Kragujevac
dobije stalno pozorište. Donet je i projekat Pravilnika Narodnog pozorišta grada
Kragujevca, a štampa donosi vest 19. septembra 1935. godine da se osniva Gradsko
pozorište. Medutim, 1936. godine u zemlji se razmatra pozorišno pitanje u okviru
banovina. Time je otpocela i kriza u kragujevackom pozorištu, te je osnovano banovinsko
pozorište sa stalnim sedištima u Novom Sadu, Kragujevcu i Subotici. Narodno pozorište
u Kragujevcu trajalo je samo jednu sezonu. Tokom maja 1936. godine, osnovano je
Pozorište Dunavske banovine, u Petrovgradu (Zrenjaninu). Pocetkom 1938. godine
„Sekcija“ banovinskog pozorišta osniva u Kragujevcu svoju Citaonicu sa bibliotekom,
koju vode Aleksandar Verešcagin i Milutin Tomic. Pokrenut je i „Pozorišni list“. Cuveno
Pozorište »Dušana Životica« gostuje tokom 1940.godine, a posle njega dolazi Državno
povlašceno pozorište iz Niša.
Za vreme Drugog svetskog rata od 1942. do 1944. godine, deluje Kragujevacko pozorište
pod rukovodstvom glumca Ilije Jovanovica-cika Ike. Pozorište dobija, uskoro, novo ime –
Srpsko narodno pozorište okruga Kragujevackog ciji je upravnik Aca Dordevic,
intendanstki oficir. Karijeru zapocinju Vasa Pantelic, Mija Aleksic, Dragomir Felba,
Milena Šavlija, Nada Ostojic, Stevan Maksic, Radoslav Pavlovic-Daša, Živojin Petrovic i
drugi.
Po oslobodenju grada, sa istim ansamblom – 21.oktobra 1944. godine- osnovano je
Narodno pozorište u Kragujevcu. Prvi upravnik jeBora Glišic. Do 1951. godine rad
Narodnog pozorišta obeležice umetnici, glumci reditelji, upravnici, scenografi i
kostimografi kao što su: Momcilo Stankovic, Kosara i Miloš Rajcevic, Milutin i Dobrila
Džimic, Petar Petrovic Pecija, DesaGlišic, Ranko i Nada Bradic, Miloš Rajcevic,
Miodrag Naunovic, Branko Jovanovic, Milorad Brkic, Ceda Žuravica, Dušan Perkovic,
Rajko Radojkovic, Milan Stojanovic, Mila i Rajko Stojadinovic, Mira Cekic, Branka
Crnomarkovic, Ružica i Stevan Mišic, Zlata Milankovic, Ljubomir Kovacevic, Ljuba
Tadic, Miodrag Ognjanovic, Ljubica Janicijevic, Ivo Erman, Miloš i Darinka Petrovic,
Kora Ajher, Miodrag Maric, Zorica Mihajlovic, Ružica Stepanovic. Tih godina režiraju
Braslav Borozan, Teja Tadic, Milan Popovic, Srbislav Todorovic, Sava Komnenovic,
Sveta Milutinovic, scenografije rade Ananije Verbicki, Jovan Križek, Oto Grabner, a
kostime realizuje Milica Babic-Jovanovic.
* * *
Od 1951. godine upravnik Ljubiša Ružic , vrši reorganizaciju i stvara repertoarski plan
pozorišta. Vodi novu kadrovsku politiku teatra, uvodi studiozniji rad i disciplinu, te brine
o uštedi i restrikciji, a prvi put pozorište odlazi na gostovanja po Kosovu i Makedoniji.
Takode, vrši se i prva adaptacija pozorišne zgrade. Reformama u pozorištu stvara se
Pozorišni savet i Umetnicko (rediteljsko vece). Ružic animira nove reditelje koji dolaze
da rade, kao što su Milenko Maricic, Dimitrije Durkovic, Ilija Nikolic, Josip Lešic.
Scenografiju i kostime realizuju Milenko i Sonja Šerban, a tu su i glumci Dorde Vukotic,
Nada Markovic, Jovanka Krasnic.
Dalji razvoj pozorišta u Kragujevcu, karakteriše etapa od 1955. do 1983. godine, sa
promenljivim uspehom. U tom periodu režiraju Boško Pištalo, Dušan Mihailovic, Jelašin
Sinovec, Miodrag Gajic. Medutim, pocetkom marta 1959. godine Narodni odbor sreza
kragujevackog donosi odluku o ukidanju pozorišta. Glumci animiraju javnost i na
intervenciju Izvršnog veca Srbije 16. juna 1959. godine poništena je odluka o ukidanju.
Tokom pedesetih i šezdesetih godina dolaze novi upravnici, glumci reditelji i scenografi:
Dušan Vladisavljevic, Petar Dobrovic, Sava Barackov, Petar Govedarevic, Dušan Dinic,
Budimir Jeremic, Mileva Žikic, Radomir Šaranovic, Milka Radoševic, Ljubomir i
Radmila Ubavkic, Nemanja Severinski, Ljiljana Govedarevic.
Od 1965. godine Narodno pozorište u Kragujevcu ponelo je naziv Pozorište “Joakim
Vujic“, a od 1970. godine zvanicno menja ime u Teatar “Joakim Vujic“.
U sezoni 1966/67 u pozori{tu gostuje Bogdan Jerkovic, reditelj iz Zagreba. Do
poremecaja u radu pozorišta dolazi 1969. godine kada je buknuo požar u kojem stradaju
radne prostorije. Pozorište obustavlja rad, ali zato gostuje po domovima kulture širom
Srbije. Nova sezona (1969/70) zato pocinje premijerom u Svetozarevu, 8. oktobra 1969.
godine, predstave Kako mogu da te cujem dok voda tece Roberta Andersona, u režiji
Aleksandra Dordevica.
* * *
Najveci uspeh i zlatno doba kragujevackog teatra pocinje 1971. godine predstavom
Prozivka za vecnost Dimitrija Tadica u režiji Bode Markovica u kolektivnoj igri koju
nose Buda Jeremic, Ljuba Kovacevic, Sima Ercevic, Nikola Jurin, Miodrag Maric,
Nemanja Severinski i Ljubomir Ubavkic. Aprila 1972. godine na XVII Jugoslovenskim
pozorišnim igrama „Sterijino pozorje“ u Novom Sadu, ova predstava kragujevackog
teatra nagradena je Vanrednom „Sterijinom nagradom“ za najbolju predstavu. Bio je to
najviši domet i uspeh u periodu od 1944. godine do savremenog doba.
Godine 1975. pozorište obeležava trideset godina svoga delovanja te gostuje na
Susretima pozorišta Srbije i Saboru glumaca u Titovom Užicu, Danima komedije u
Svetozarevu, Smotri jugoslovenske umetnosti „Mermer i zvuci“ u Arandelovcu, a iste
godine kolektiv je poneo prestižnu „Vukovu nagradu“, za doprinos širenju kulture i
stvaranju pozorišne umetnosti u Srbiji.
Vrhunac sezone 1976/77 bila je predstava Naši sinovi Vojislava Jovanovica Maramboa u
režiji Miroslava Belovica, sa scenografijom Save Barackova, kostimima Slavice Lalicki,
u kojoj glumacki dominira Ljubomir Kovacevic. U to vreme, upravnik pozorišta je
Aleksandar Milosavljevic. Predstava ucestvuje na XIII Susretima profesionalnih
pozorišta Srbije „Joakim Vujic“ u Leskovcu. Proglašena je za najbolju predstavu
festivala, a osvaja i druge nagrade: Miroslav Belovic za najbolju režiju, Mileva Žikic
ponela je glumacko priznanje „Mila Stojadinovic“, Mirko Babic nagradu za najuspeliju
glumacku kreaciju, Rajko Stojadinovic za najbolju epizodnu ulogu, Slavoljub Fišekovic
proglašen je najboljim mladim glumcem, a Miodrag Maric je nagraden za negovanje
scenskog govora.
Sledece 1978. godine gostuje Dimitri Kjostarov, reditelj iz Makedonije, te režira Jegora
Bulicova Maksima Gorkog. Predstavom Ljubomir Kovacevic obeležava trideset godina
umetnickog rada, a uz njega igraju Mileva Žikic, Mirko Babic, Buda Jeremic, Nemanja
Severinski, Bruno Rajic i drugi.
Reditelj Jovan Gligorijevic postavlja Kamen za pod glavu Milice Novkovic i ova
predstava 1978. godine donosi devet nagrada na XIV Pozorišnim susretima Srbije
„Joakim Vujic“ u Nišu. Strucni žiri nagraduje glumce: Miodraga Marica i Milevu Žikic.
Prve nagrade za najbolju muziku, kostime i tehnicku realizaciju takode pripadaju
Kragujevcanima. Nagradu „Sima Krstovic“ dobija Buda Jeremic, a Udruženje dramskih
umetnika Srbije nagraduje Mirka Babica kao najboljeg mladog glumca festivala.
Osim pomenutih prestižnih priznanja Teatar „Joakim Vujic“ je dobitnik i drugih: Ordena
zasluga za narod prvoga reda, Diplome grada Kragujevca, Statuete „Jovanca Micic“,
Statuete „Joakim Vujic“ i drugih.
* * *
Na razmedi sedamdesetih i osamdesetih godina XX veka u pozorištu se veoma
ambiciozno radi. Na repertoaru su predstave Prošlog leta u Culimsku Aleksandra
Vampilova u režiji Raka Rakcevic, Oslobodenje Skoplja Dušana Jovanovica u režiji
Jovana Gligorijevica. Jednim od ekskluzivnijih poduhvata smatra se postavka Dejana
Mijaca Laže i paralaže Jovana Sterije Popovica, kojom je obeležena 145-godišnjica
Knjažesko serpskog teatra u Kragujevcu. U predstavi dominiraju glumci Ljubomir
Ubavkic, Nada Jurišic i Mirko Babic. U periodu od 1983 do 1993. godine za vreme
upravnika Dušana Mandica, izvršene su kadrovske promene, te je zadržan visok
umetnicki nivo. Uz savremenu domacu i stranu dramaturgiju u repertoaru je zastupljena
klasicna književnost, a tu su i predstave za decu i omladinu.
Teatar gostuje na „Sterijinom pozorju“, Festivalu MESS u Sarajevu, Danima Komedije u
Jagodini. Strucni žiri Susreta „Joakim Vujic“ 1987. godine proglašava predstavu Sveti
Georgije ubiva aždahu Dušana Kovacevica, u režiji Jovice Pavica, za najbolju predstavu
festivala. Godine 1989. ovo priznanje ce, takode, poneti Ruženje naroda u dva dela
Slobodana Selenica u režiji Aleksandra Lukaca. Drugu nagradu na istom festivalu,
strucni žiri dodeljuje 1988. godine predstavi Klaustrofobicna komedija Dušana
Kovacevica u režiji Vladimira Lazica, potom inscenaciji dela 1918 Božidara Zecevica u
režiji Aleksandra Lukaca, 1990. godine.
Ostvarena je razmena predstava, reditelja i scenografa sa Narodnim pozorištem iz
Bidgošca (Poljska). Najznacajniji reditelji u ovom periodu su: Petar Govedarevivic –
stalni reditelj, Radoslav Milenkovic, Branislav Micunovic, Miša Radakovic, Mima
Jankovic, Željko Oreškovic, Stevo Žigon, Jovica Pavic, Vladimir Lazic, Nenad Ilic,
Aleksandar Lukac, Slavenko Saletovic, Gradimir Mirkovic, Dragan Jakovljevic i drugi.
Medu scenografima su: Sava Barackov, stalni scenograf, Vladimir Marenic, Geroslav
Zaric, Miodrag Tabacki, Todor Lalicki, Boris Maksimovic i drugi. Od kostimografa rade:
Slavica Lalicki, Angelina Atlagic, Ljiljana Dragovic, Božana Jovanovic, Boris Cakširan,
Milanka Berberovic i drugi.Tu su i kompozirori: Zoran Eric, Ksenija Zecevic, Enco
Lesic, braca Vraneševic, Vojislav Kostic, Miodrag Azanjac, Baronijan Vartkes, Gabor
Lendel, Ljuba Ninkovic i drugi. U realizaciji predstava scenski pokret postavljali su:
Ivica Klemenc, Petar Rajkovic, Dragoslav Jankovic-Maks, Ferid Karajica, Bata Grbic, a
lektorskim radom iskazuju se dr Branivoj Dordevic, dr Ljiljana Mrkic-Popovic, Radovan
Kneževic.
U godini 1985., povodom proslave 150 godina osnivanja pozorišta, otkriven je spomenik
Joakimu Vujicu, rad vajara Nikole Jankovica. Ustanovljena je i posebna nagrada Teatra,
Statueta „Joakim Vujic“. Ovo priznanje su poneli umetnici, kriticari i institucije: Mira
Stupica, Mira Trailovic, Mija Aleksic, Sterijino pozorje, SNP Novi Sad, NP Beograd,
Dušan Kovacevic, Marija Crnobori, Jovan Cirilov, Danilo Bata Stojkovic, Mira Banjac,
Branislav Jerinic, Lazar Ristovski, Ljubomir Kovacevic, Svetlana Bojkovic, Dejan
Pencic-Poljanski, Sava Barackov, Pozorišni muzej Srbije, do novih dobitnika, Ljube
Tadica i Mileve Žikic, 2002. godine.
* * *
U poslednjih deset godina Teatar ima uspešnih sezona, ali sredinom devedesetih zapada u
vece krize. Dolazi doba najvece krize u istoriji najstarije umetnicke kuce u Srbiji.
Za period od 1991. godine do kraja XX veka pomenucemo samo neke karakteristicne
momente.
U sezoni 1992/93. najznacajniji projekat je Kralj Lir Viljema Šekspira u režiji Petra
Govedarevica. Sezone 1993/94. upravnik Teatra je Mirko Babic, koji ulaže poseban
napor da publiku animira i vrati pozorištu. Povecava se broj novih ali i obnovljenih
predstava. Jubilarni XXX Susreti pozorišta Srbije povereni su Teatru“Joakim Vujic“, kao
najstarijem pozorištu. Uz pomoc grada, Festival, iako u teškim finansijskim prilikama,
bio je dobro organizovan i realizovan. Predstava Kralj Lir na XXX Susretima pozorišta
Srbije, osvaja drugu nagradu strucnog žirija, „Gran pri“-nagradu za najboljeg glumca
dobija Mirko Babic, za najboljeg mladog glumca proglašen je Dejan Cicmilovic. @iri
grada za najboljeg glumca proglašava takode Mirka Babica.
Iste godine i druge predstave nižu uspehe. Komad Srpska drama Siniše Kovacevica
ucestvuje na Festivalu u Mladenovcu; za najboljeg glumca proglašen je Radiša Grujic,
dok delo Sveti Georgije ubiva aždahu Dušana Kovacevica na festivalu u Kninu osvaja III
nagradu strucnog žiriji. Predstava Briši od svog brata ucestvuje u zvanicnoj selekciji na
festivalu Dani komedije u Jagodini.
Pozorište uspostavlja saradnju sa Pancevom, Vršcem, Kikindom, Somborom, Novim
Sadom, Kulom, Herceg Novim, Kotorom, Tivtom i drugima. No, Teatar se cesto obraca
svom osnivacu, Skupštini grada, za pomoc u rešavanju kadrovskih problema i normalno
odvijanje rada. Usled restriktivne politike smanjena je materijalna osnova i broj clanova
pozorišta. Mnogi odlaze u zasluženu penziju a neki napušataju Teatar.
Za 1995. godinu planirana je proslava obeležavanja 160. godišnjice Teatra. Napravljen je
ambiciozan program proslave, ali osnovni cilj je program obnove pozorišne zgrade i
kompletna zamena tehnike. Planirane su, ali nisu realizovane, premijere: Joakim
Dobrivoja Ilica, u režiji Slavenka Saletovica i Refuz mrtvak Vidosava Stevanovica, u
režiji Nikite Milivojevica.
Godine 1996. sastaje se Reviziona komisija za rekonstrukciju i projektovanje Teatra u
sledecem sastavu: arh. Debljevic Milivoje, dr Veroljub Atanasijevic, arh. Slobodan
Mašic, arh. Dušan Milosavljevic, ing. Milomir Popovic, arh. Dušan Ševic, prof. FDU
Alojz Ujes (predlaže programska, tehnološka i organizaciona rešenja), prisutan je i Jovan
Gligorijevic operativni direktor i reditelj Teatra. Potpredsednik IO Skupštine grada Dušan
Mandic rukovodi strucnom raspravom kojoj prisustvuju: Dobrilo Nikolic ing-projektant i
Radmila Nikolic, arht-projektant, predstavnici firme „Scenska tehnika“, Violeta Popovic,
arh-projektant, i Miodrag Popovic, arh-projektant iz Kragujevca.
Glavna preokupacija Teatra za 1998. godinu bila je poboljšanje rada i problemi
rekonstrukcije. Što se predstava tice, najvece inreresovanje izaziva postavka teksta
Joakima Vujica La Perjuz u režiji dr Dušana Mihailovica.
Na inicijativu Upravnog odbora Skupštini opštine grada predloženo je da se u
Ministarstvu kulture Vlade Republike Srbije zapocne sa pregovorima o priznavanju
specificnog statusa Teatra „Joakim Vujic“, kao najstarije kuce u Srba od 1835. godine. Za
v.d. direktora pozorišta postavljen je Dimitrije Lukic.
Tokom 1999.godine, alarmantna situacija u Teatru kulminira, gradska vlast cini sve, u
granicama mogucnosti, da pomogne Teatru jer se dugovanja nagomilavaju. Veoma su
sporna i problematicna dugovanja prema autorima pozorišnih projekata, dok sanacija i
adaptacija zgrade takode, iziskuje velika materijalna potraživanja. Tako je, na pragu XXI
veka, egzistencija Teatra dovedena u pitanje. Najveci problem vezan je za samu zgradu
pozorišta, jer su se do sada uvek iznalazila privremena rešenja.
Sada, 2002. godine, uz novog upravnika Zorana Petrovica, Teatar „Joakim Vujic“ ima
koliko-toliko saniranu i renoviranu zgradu. Treba uložiti napore, te organizaciono
postaviti i revitalizovati kucu u kadrovskom i repertoarskom smislu, po principu: pravi i
strucni ljudi na pravom mestu. Prema novim predlozima nacrta Zakona o pozorištu, svaka
sredina ce morati da iznade svoj model projektne organizacije u skladu sa vremenima u
kojima živimo. Naravno u tom smislu svi ce u pozorištima biti angažovani po principu
projekta, ugovorima u trajanju do tri godine. Teatar „Joakim Vujic“ novom vremenu
mora prici spremno i odgovorno da bi se aktivno ukljucio u pozorišni život ne samo
grada, vec i Srbije. Na to obavezuju istorijsko produkcioni aspekti i brojni umetnicki
rezultati ostvareni tokom 167 godina kontinuiteta i trajanja. Godine 2005. Teatar
primerenom, transparentnom projektnom organizacijom i produkcionim modelom, treba
da obeleži i 170 godina postojanja.
* * *
Zbog svega toga, razmotrimo, u najkracim crtama, zakonsku regulativu u Srbiji, kroz
istoriju, do najnovijeg nacrta predloga Zakona o pozorišnoj umetnosti, koji je od strane
SDUS-a predložen javnosi na uvid 2001.godine.
Prvim pravnim pozorišnim aktom možemo smatrati odluku kneza Miloša Obrenovica o
osnivanju »Knjažesko-srbskog teatra« u Kragujevcu 1835. godine i postavljenju Joakima
Vujica za direktora.
A, prvi pozorišni zakon je Zakon o uredenju Narodnog pozorišta u Beogradu donet 15.
oktobra 1868. godine. Najveci protivnik ovog zakonskog rešenja je upravnik pozorišta
Jovan Dordevic. Zakonom je bio sputan u svakodnevnom radu. Drugi Zakon o Narodnom
pozorištu potvrden je na Skupštini u Kragujevcu 8. oktobra 1870. godine. Na osnovu
Zakona troclana komisija, u kojoj su Dorde Maletic, Jovan Dordevic i Milan Šapcanin,
sastavlja Pozorišna pravila. Kada su Pravila procitana, 20. februara 1871. godine, glumci
stupaju u štrajk i Pravila su morala biti povucena. Nova Pravila su doneta 1. septembra
1871. godine, da bi vec 25. februara 1874. godine, bila zamenjena drugim, liberalnijim.
Ona se pre svega odnose na ponašanje i dužnosti glumaca.
Pet godina kasnije 1875. godine, Pravila zamenjuje Uredba o Narodnom pozorištu u
Beogradu. Stupivši u Narodno pozorište 1899. godine, kao sekretar dramaturga, a potom
i kao upravnik pozorišta, Milan Grol, posle dvogodišnjeg strucnog usavršavanja u Parizu,
primecuje da se od 1901. do 1911. godine punih deset godina vodi diskusija o reformi
pozorišnog zakona. Prvi pokušaj cini Nušiceva uprava iz 1901. godineDrugi pokušaj
zakonske reforme je iz 1902. godine, za vreme uprave Dokic-Odaviceve, po duhu
savremeniji.
Godine 1909. na predlog upravnika Milana Grola, ministar Ljuba Stojanovic imenuje
komisiju za donošenje Zakona, pod predsedništvom Andre Nikolica. Ovaj treci pokušaj,
ozakonjen je 1911. godine. Istovremeno je dopunjen Uredbom. Takozvanim, Grolovim
Zakonom iz 1911. godine, postavljena je dobra zakonska regulativa u Kraljevini. Uredba
o Narodnom pozorištu u Beogradu doneta 15. juna 1911. godine, rasclanjava sve vitalne
umetnicke i organizaciono-produkcijske probleme. U 152 clana, uz propratno pismo Jaše
Prodanovica, ministra Prosvete i crkvenih poslova, Upravi nacionalnog teatra naglašen je
zadatak i pravac po kojem ustanova treba da radi.
Posle stvaranja Kraljevine SHS, 1918. godine, usvojen je Grolov predlog da kao osnov
uredenja pozorišne delatnosti bude uzet Zakon o NP iz 1911. godine, s tim što je izvršena
nova kategorizacija pozorišta na nacionalna, subvencionisana oblasna narodna pozorišta i
potreban broj povlašcenih gradskih pozorišta, koja bi vršila ulogu i putujucih pozorišta.
Predlog je usvojen oktobra 1919. godine.
Ali, pri Umetnickom odelenju pod predsedništvom nacelnika Branislava Nušica, od 21.
do 24. marta 1921. godine raspravlja se i usvaja Zakonski projekat u novoj redakciji, koji
se bazira na starom Zakonu od 1911. godine.
Godine 1925. Milutin Cekic dobija zadatak, kao inspektor Ministarstva prosvete, da
podnese izveštaj o stanjima državnih pozorišta u Kraljevini i da na osnovu toga predloži
novi nacrt Zakona. Svoj nacrt Cekic bazira na Zakonu iz 1911. godine i Projektu zakona
sa dopunama iz 1921. godine.
Rasprave o novim zakonskim rešenjima trajale su kroz citavo meduratno doba, do marta
1941. godine, kada je dr Miho Krek, ministar Prosvete, odredio komisiju za izradu
Uredbe o narodnim pozorištima sa zakonskom snagom, jer se izdvajanjem Banovine
Hrvatske, 1940. godine, iz pozorišnog sistema Kraljevine Jugoslavije komplikovalo
donošenje novih zakonskih rešenja. Zbog rata sve pada u zaborav.
Posle Drugog svetskog rata od 1945 do 1956. godine medu privremenim rešenjima
nalaze se Uredba o regulisanju prinadležnosti državnih službenika Srbije iz 1945. godine
i Uredba o radnim odnosima i platama umetnika iz 1952. godine.
Prvi zakon Opšti zakon o pozorištima donet je 1956. godine. Njime se uvodi drušveno
upravljanje u pozorištima i definišu se upravljajuca tela. Godine 1959. Savezno izvršno
vece donosi Uredbu o radnim odnosima i nagradivanju umetnickog osoblja. Za ovaj akt
bitno je da uvodi ugovore o radu na dve godine, s tim što se pocetnici primaju godinu
dana na probni rad. Deceniju kasnije, 1969. godine, dolazi do izmena, sprovodenjem
Zakona o upravljanju u ustanovama u oblasti kulture. Bio je to opšti Zakon koji samo u
jednom svom delu govori o pozorištima. Umetnici nisu bili zadovoljni ovakvim
tretmanom, pa su na Saboru pozorišnih radnika Srbije, 1973. godine, sacinili Teze Zakona
o pozorištima, pozorišnim družinama i pozorišnim centrima.
* * *
Godine 1974. dolazi do izmene Zakona iz 1969. godine. Potom, 1976. godine,
donošenjem Zakona o udruženom radu (ZUR-a) dolazi do uskladivanja svih zakona. Te
zakonske odrednice ostaju na snazi sve do 1990. godine, kada se Zakonom o društvenim
delatnostima ukida samoupravljanje i uvode fondovi, koji se vremenom ukidaju.
Pri Udruženju dramskih umetnika 1989. godine, bila je formirana radna grupa koja je
posle trogodišnjeg rada dala prvu verziju predloga Zakona o pozorišnoj delatnosti.
Verzija je 1990. godine prosledena Ministarstvu kulture Republike Srbije. Predlog je
imao 99 clanova. Na predlog, Ministarstvo odgovara svojom verzijom Zakona o
pozorišnim, muzickim i scensko-umetnickim delatnostima. Strukovno udruženje je
odbacilo ovaj Zakon zbog neprimerenog, nestrucnog, katastrofalnog teksta.
Nova grupa pri strukovnom udruženju radi na novom tekstu Zakona uz konsultacije sa
ministrom kulture. Trud rezultira radnim tekstom Zakona o pozorištu iz 1997. godine,
koji je prosleden Ministarstvu. Na predlog Ministarstvo nikada nije odgovorilo.
Nalazimo se, opet, pred novim predlogom nacrta Zakona o pozorištu, koje je sacinila
radna grupa pri Savezu dramskih umetnika Srbije. Predlog Zakona objavljen je u listu
“Ludus”, vanredni broj, 11. decembra 2001. godine.
Po strucnim, nezvanicnim procenama, predlog ima mnogo nedostataka i nedorecenih
clanova, ne reguliše obaveze i dužnosti umetnika prema pozorištu, u kategorizaciji koja je
pogrešno postavljena, ni reci nema o operi, baletu, mjuziklu, decjim, lutkarskim i drugim
oblicima pozorišta, takode nije regulisan odnos pozorišta sa medijima i tako dalje. Mnogo
toga nedostaje i treba raditi na njegovoj dopuni i ispravkama, ali uz konsultovanje
kompetentnijih pozorišnih, i iz oblasti pravnih nauka, strucnjaka.
(Uvodno izlaganje na tribini posvecenoj Teatru „Joakim Vujic“, u Kragujevcu, 28.
februara 2002. godine)
LITERATURA:
1. Cekic, Milutin, “Pozorišno pitanje”, Pregled br. 4, Beograd, 1909.
2. Cekic, Milutin, Pozorišno pitanje, Novi Sad, 1926.
3. Colic Biljanovski, Dragana, “Povodom pedeset godina Saveza dramskih umetnika
Srbije”, Zbornik radova FDU, br. 4, Institut FDU, Beograd, 2000.
4. Colic Biljanovski, Dragana, Nušic- pozorišni stvaralac XX veka, Dom kulture
„Nušicevi dani“, Smederevo, 2000.
5. Finci, Eli, “Novi projekat o finansiranju scensko-umetnickih ustanova”, Politika,
Beograd, 7. januar 1968.
6. Grol, Milan : Iz pozorišta predratne Srbije, SKZ, Beograd, 1952.
7. Grol, Milan, Zakon i Uredba o Narodnom pozorištu, knj.27, SKG, Beograd, 1911.
8. Jovanovic, T. Zoran, Narodno pozorište Dunavske banovine (1936- 1941), MPUS
i Matica srpska, Beograd-Novi Sad, 1996.
9. Jovanovic, T. Zoran, Grada i publikacije o Narodnom pozorištu u Beogradu,
katalog „125 godina NP-a“, SANU, Beograd,1994.
10. Kovijanic, Gavrilo, Arhivska grada o Narodnom pozorištu u Beogradu 1835-
1914, Arhiv Srbije, Beograd, 1971.
11. Maletic, Dorde, Grada za istoriju Srpskog narodnog pozorišta u Beogradu,
Beograd, 1884.
12. Markovic, Olga, Joakim Vujic, Katalog izložbe, MPUS, Beograd, 1997.
13. Mojsic, Ana, Analiza stanja Teatra „Joakim Vujic“ u Kragujevcu i projektovanje
novog teatra, diplomski rad, Katedra za Pozorišnu i radio produkciju, Beograd,
1999.
14. Nikolic, Milan, Bez maske, SKC, Kragujevac, 2000.
15. Nikolic, Milan, Veliko malo pozorište, Kragujevac, 1983.
16. Radovanovic, Aleksandar, Pregled istorije Narodnog pozorišta u Beogradu 1868-
1993, Narodno pozorište, Beograd, 1994.
17. Radovanovic, Boriša, Kragujevac, srce Srbije, Kragujevac, 1996.
18. Radovanovic, Boriša, Stari Kragujevac, Kragujevac, 1996.
19. Selenic, Slobodan, “Dotirano pozorište danas”, Scena br.2, Novi Sad, 1967.
20. Spasic, Živomir, Prestonica Kragujevac, Kragujevac, 1998.
21. Stojadinovic, Rajko, Kragujevacko pozorište 1835-1914, Svetlost, Kragujevac,
1975.
22. Stojkovic, S. Borivoje, Istorija srpskog pozorišta, MPUS, Beograd, 1979.
23. Ujes, Alojz, Pozorišno stvaralaštvo Joakima Vujica, SANU, Beograd, 1988.
24. Ujes, Alojz, Pozorišno stvaranje i trajanje Joakima Vujica 1805- 1985, Katalog
izložbe, Kragujevac, 1985.
25. Volk, Petar, Pozorišni život u Srbiji 1944-1986, MPUS i Institut FDU, Beograd,
1990.
26. Vujic, Joakim, Putešestvije po Srbiji, kniga I, Beograd, 1901.
27. “Projekat zakona o pozorištima”, Gluma, IV/V, sv.1-2., Beograd, 1921.
28. “Teze Zakona o pozorištima, pozorišnim družinama i pozorišnim centrima”,
Scena br.2, Novi Sad, 1973.
Dragana Colic Biljanovski
HISTORIAL CONTINUITY AND THE TASK OF MODERNIZING THE ARTISTIC
PRODUCTION AND ADMINISTRATIVE MANAGEMENT OF THE JOAKIM VUJIC
THEATRE IN KRAGUJEVAC
Summary
This is the text of the opening speach delivered on February 28, 2002, at a meeting set up
to discuss the problem related to the reorganization of the Joakim Vujic Theatre in
Kragujevac . Intended as an introduction, the study surveys the historical continuity of
theatrical productions in Kragujevac, from the year 1835 to the beginnings of the XXI
century. The first part emphasizes the problems the theatre has had to deal with in the last
ten years. The second part is the study of the growth of legal regulations through history,
from 1835 to the present, and covers developments under all the changes of regimes that
have taken place. The report also emphasizes the shortcomings of the drafts of the Law
regulating theatres in Serbia drawn in the period from 1989 to 2001. The study raises the
following question: How should the Joakim Vujic Theatre in Kragujevac, the oldest
theatre in Serbia, be reorganized so that, in the period of transition and the era of
globalization and multiculturalism, its repertory, and the work of its artists,
administrators, and production managers, become compatible with the model European
theatres?

Close Menu